A A A

Cykliczny rozwój gospodarki kapitalistycznej

Charakterystyczną właściwością kapitalistycznego sposobu produkcji jest jego nie¬równomierny rozwój. W ciągu bez mała ostatnich dwóch stuleci wzrost produkcji przerywany był mniej lub bardziej gwałtownymi cyklicznie wy¬stępującymi kryzysami gospodarczymi. Kryzysy gospodarcze sta¬nowią jedno z najdobitniejszych świadectw nieefektywności gos-podarki kapitalistycznej.

Kryzysy stanowią podstawę cyklicznego rozwoju produkcji kapitalistycznej. Cykl rozpoczyna się fazą kryzysu. W fazie tej spadają ceny papierów wartościowych, zaznaczają się trudności w sprzedaży towarów, na skutek czego gromadzą się ich zapasy, obniżają się ceny, gdyż podaż przewyższa popyt, ograniczeniu ule¬ga produkcja, której rentowność maleje na skutek obniżenia się cen, rośnie bezrobocie. Faza kryzysu kończy się w momencie, gdy spadek produkcji zostaje zahamowany. Gospodarka wchodzi w fazę depresji. Jest to okres zastoju. Produkcja wprawdzie przestała dalej spadać, ale nie widać tendencji do jej wzrostu. Stabilizuje się ona na niskim poziomie, podobnie zresztą jak poziom cen towa¬rów. Depresja odznacza się znacznym niewykorzystaniem poten¬cjału produkcyjnego społeczeństwa, dużym bezrobociem i*nie wy¬korzystanymi urządzeniami produkcyjnymi. Po pewnym czasie produkcja zaczyna rosnąć, gospodarka wchodzi w fazę ożywienia. Nagromadzone zapasy towarów zostają sprzedane, a rosnący popyt wymaga rozszerzenia produkcji. Ceny wykazują tendencję zwyż¬kową, ożywia się działalność kredytowa, rośnie zatrudnienie. Gospodarka wkracza w ostatnią fazę, czyli w fazę rozkwitu.

W fazie tej na ogół następuje szybki wzrost produkcji i cen, spa¬dek bezrobocia, aktywność gospodarcza osiąga najwyższy poziom, aż do momentu kolejnego załamania kryzysowego, które zapocząt¬kowuje następny cykl koniunkturalny. W fazie rozkwitu produk¬cja osiąga poziom przewyższający rozmiary produkcji sprzed ostat¬niego kryzysu.

Przyczyny kryzysów

Wraz z rozwojem kapitalizmu pogłębia się społeczny charakter produkcji. Rozpowszechnienie maszyny parowej, rozbudowa przemysłu fabrycz-nego, powstanie transportu kolejowego, mechanizacja rolnictwa, rozwój przemysłów elektrotechnicznego, motoryzacyjnego, wiel¬kiej chemii, wykorzystanie energii atomowej — stawiają do dy¬spozycji społeczeństwa niezmiernie skomplikowane i bardzo wy¬dajne środki produkcji. Procesowi temu towarzyszy pogłębienie się społecznego podziału pracy. Racjonalne kierowanie potężnymi środkami produkcji w warunkach bardzo rozwiniętego podziału pracy wymaga społecznej kontroli i społecznego kierowania. W gospodarce kapitalistycznej jest to niemożliwe. Społeczne środ¬ki produkcji znajdują się w rękach kapitalistów — prywatnych posiadaczy. Masowo produkowane dobra — wynik społecznego procesu produkcji, przeznaczone dla zaspokojenia potrzeb społecz¬nych — stają się własnością przedsiębiorstw kapitalistycznych. Jeśli produkcja dawno już dojrzała do sprawowania nad nią spo¬łecznej kontroli, to kapitalistyczna własność środków produkcji uniemożliwia planowe wyznaczanie zadań produkcyjnych, świa¬domą koordynację procesów wytwarzania, zgodny z potrzebami społeczeństwa podział wytworzonych dóbr. Mamy tu do czynienia z właściwą kapitalizmowi sprzecznością między społecznym cha¬rakterem produkcji a prywatną kapitalistyczną własnością.

Prywatno-kapitalistyczna dyspozycja społecznymi środkami produkcji prowadzi do anarchicznego rozwoju gospodarki, który w każdym momencie stwarza źródło kryzysu. Nadmierna produk¬cja w jednej gałęzi przemysłu może wywołać reakcję łańcuchową w wielu innych, dając początek ogólnemu kryzysowi nadprodukcji.

Prywatno-kapitalistyczne przywłaszczanie rezultatów produk¬cji powoduje niedopasowanie siły nabywczej podstawowych rzesz konsumentów do rozmiarów produkcji. Dążenie przedsiębiorstw do maksymalizacji zysku ogranicza wzrost płac decydujących o sile nabywczej społeczeństwa. W rezultacie produkcja dóbr roś¬nie szybciej aniżeli możliwości ich sprzedaży. Przejściowa likwi¬dacja tej dysproporcji następuje w okresie kryzysu, w czasie któ¬rego produkcja ulega obniżeniu do poziomu siły nabywczej społe¬czeństwa. Anarchia w produkcji oraz niedopasowanie jej rozmiarów do siły nabywczej społeczeństwa są przejawami sprzeczności między społecznym charakterem produkcji a kapitalistycznym przywłasz-czeniem. Czynniki te z kolei wywołują kryzysy nadprodukcji, przerywające rozwój produkcji kapitalistycznej.